2820 SAYILI
SİYASİ
PARTİLER KANUNU
R.G. Yayım No : 18027 R.G. Yayım Tarihi :
24.4.1983
Genel Esaslar
Amaç:
MADDE 1- Bu Kanunun amacı, siyasi
partilerle ilgili esasları düzenlemektir.
Kapsam:
Tanım:
Siyasi Partilerin Vazgeçilmezliği ve
Niteliği:
MADDE 4- Siyasi partiler, demokratik
siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı
olarak çalışırlar.
Siyasi
partilerin kuruluşu, organlarının seçimi, işleyişi, faaliyetleri ve kararları
Anayasa’da nitelikleri belirtilen demokrasi esaslarına aykırı olamaz.
Siyasi Parti Kurma Hakkı:
MADDE 5- Vatandaşlar siyasi parti
kurma hakkına sahiptirler.
Siyasi partiler, Anayasa ve kanunlar
çerçevesinde önceden izin almaksızın serbestçe kurulurlar.
(Üçüncü
fıkra mülga: 12.8.1999 - 4445/2 md.)
Üye Olma ve Üyelikten Çekilme Hakkı:
MADDE 6- Her Türk vatandaşı, kanunda ve parti tüzüğünde gösterilen
şartlara ve usullere göre siyasi partilere üye olma ve dilediği anda üyelikten
çekilme hakkına sahiptir.
Kimse, aynı zamanda birden fazla
siyasi partinin üyesi olamaz, aksi halde üyelik sıfatı bu siyasi partilerin
hepsinde birden sona ermiş sayılır.
Kimse, bir partinin birden fazla
teşkilat birimine üye kaydolamaz, aksi halde son kayıt tarihinden önce yapılmış
olan üyelik kayıtları geçersizdir.
Siyasi Partilerin Teşkilatı:
MADDE 7- (Değişik: 21.5.1987 - 3370/1 md.; Ek: Son
paragraf: 12.8.1999 – 4445/3 md.) Siyasi partilerin teşkilatı; merkez organları ile il,
ilçe ve belde teşkilatlarından; Türkiye Büyük Millet Meclisi Grubu ile il genel
meclisi ve belediye meclisi gruplarından ibarettir. Siyasi partilerin
tüzüklerinde ayrıca kadın kolu, gençlik kolu ve benzeri yan kuruluşlarla,
yabancı ülkelerde yurtdışı temsilciliği kurulması öngörülebilir.
Belde teşkilatı, il ve ilçe
merkezleri dışında belediye teşkilatı olan yerlerde kurulur.
Belde teşkilatları ilçe başkanlığına
bağlıdır. Bu teşkilatların seçim tarzı, kuruluş ve faaliyet şekil ve şartları,
üye sayısı, il ve ilçe teşkilatlarıyla münasebetleri siyasi partilerin
tüzüklerinde gösterilir.
Şu kadar ki, belde teşkilatlarının
üye sayısı üçten az olamaz.
(Beşinci
fıkra mülga: 12.8.1999 - 4445/3 md.)
Siyasi Partilerin Teşkilatlanması
BİRİNCİ BÖLÜM
Kuruluş
Partilerin Kurulması:
MADDE 8- (Değişik:
2.1.2003 - 4778/6 md.) Siyasi partiler, partiye üye olma yeterliğine sahip en az
otuz Türk vatandaşı tarafından kurulur.
Siyasi partilerin genel merkezi
Ankara'da bulunur.
Siyasi partilerin, aşağıda
belirtilen bildiri ve belgelerin, İçişleri Bakanlığına verilmesiyle
tüzelkişilik kazanırlar.
Bildiride, kurulacak siyasi partinin
adı, genel merkez adresi, kurucuların adı, soyadı, doğum yeri ve tarihi,
öğrenim durumları, meslek veya sanatlarıyla ikametgahlarının belirtilmesi ve bu
bildirinin bütün kurucular tarafından imzalanması ve bildiriye beşer adet olmak
üzere kurucuların nüfus kayıt örnekleri, adli sicil belgeleri ve kurucuların
ayrı ayrı düzenledikleri siyasi parti kurucusu olabilme şartlarını
taşıdıklarını belirten imzalı beyannameler ile kurucular tarafından imzalanmış
parti tüzüğü ve programının eklenmesi şarttır.
Bilgi ve belgelerin alındığı anda,
İçişleri Bakanlığınca bir alındı belgesi verilir.
İçişleri Bakanlığı, kuruluş
bildirisi ve alındı belgesinin onaylı birer örneği ile bildiri eklerinin birer
takımını üç gün içinde Cumhuriyet Başsavcılığı ile Anayasa Mahkemesine
gönderir.
MADDE 9- (Mülga: 12.8.1999 - 4445/3
md.)
Siyasi Parti Sicili:
MADDE 10- Cumhuriyet Başsavcılığınca
her siyasi parti için bir sicil dosyası tutulur.
Bu
sicil dosyasında:
a) Kuruluş bildirisi ve ekleri,
b) (Değişik:
21.5.1987 - 3370/2 md.) Merkez organları ile, teşkilat kurdukları, il, ilçe
ve beldeleri, bunların organlarında görev alanların adlarını, soyadlarını,
doğum yer ve tarihlerini, meslek veya sanatlarını ve ikametgahlarını gösterir
onaylı listeleri,
c) Partinin faaliyetlerini düzenleyen
her türlü yönetmelikler ve diğer yayınları,
d) Partiye kayıtlı üyelerin, ilçelere
göre (b) bendindeki bilgileri içeren listeleri, bulunur.
Cumhuriyet
Başsavcılığınca istenilen sicille ilgili diğer bilgi ve belgeler de bu dosyaya
konulur.
Siyasi
partiler, (b) ve (c) bentlerindeki bilgi ve belgeler ile bunlarda ve parti
tüzük ve programlarında yapılan değişiklikleri, yayın veya değişiklik
tarihinden itibaren onbeş gün içinde; (d) bendindeki listeler ile bunlarla
ilgili değişiklikleri ise, altı ayda bir Cumhuriyet Başsavcılığına gönderirler.
Siyasi
partilerin kapatılmaları veya kapanmaları sicillerine işlenir.
Bu
sicil herkese açıktır. Soruşturma ile ilgili bilgilerin gizliliğine ilişkin
hükümler saklıdır.
(Ek: 31.3.1988 - 3420/2 md.) Siyasi
partilerin bu Kanuna göre yapacakları kongre delege seçimlerinde ve ön
seçimlerde (b) ve (d) bendleri gereğince Cumhuriyet Başsavcılığına bildirilmiş
üye listeleri esas alınır.
(Ek: 31.3.1988 - 3420/2 md.) Cumhuriyet Başsavcılığı,
üye listelerinin düzenlenmesi, yazımı, bunların ilçe seçim kurullarına
gönderilmesi ve buna ait işlerde 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve
Seçmen Kütükleri Hakkında Kanunun 31 inci maddesinin üçüncü fıkrasındaki
esaslar dairesinde personel görevlendirebileceği gibi, bu işlerin
yürütülmesinde kamu kurum ve kuruluşlarına ait teknik araçlardan da
yararlanabilir. Görevlendirileceklere 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve
Seçmen Kütükleri Hakkında Kanunun 182 nci maddesine göre ücret ödenir. Bu
ücretler ile hizmetin ifası için gerekli ödenek Genel Bütçeden ödenir.
İKİNCİ BÖLÜM
Üyelik
Siyasi Partilere Üye Olma:
MADDE 11- (Değişik: 12.8.1999 - 4445/4 md.) Onsekiz yaşını dolduran, medeni ve siyasi hakları
kullanma ehliyetine sahip bulunan her Türk vatandaşı bir siyasi partiye üye
olabilir.
Ancak;
a) (Değişik:
12.8.1999 - 4445/4 md.) Hakimler ve
savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları, kamu kurum ve
kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları hizmet bakımından
işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları
ile yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasi partilere üye olamazlar.
b) 1. Kamu hizmetinden yasaklılar,
2. (Değişik:
2.1.2003 - 4778/7 md.) Basit ve nitelikli zimmet, irtikap, rüşvet,
hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas
gibi yüz kızartıcı suçlar ile istimal ve istihlak kaçakçılığı dışında kalan
kaçakçılık suçları, resmi ihale ve alım satımlara fesat karıştırma veya Devlet
sırlarını açığa vurma suçlarından biriyle mahkum olanlar,
3. (Değişik:
2.1.2003 - 4778/7 md.) Taksirli suçlar hariç beş yıl ağır hapis veya beş
yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkum olanlar,
4. Türk Ceza Kanununun İkinci Kitabının
birinci babında yazılı suçlardan veya bu suçların işlenmesini aleni olarak
tahrik etme suçundan mahkum olanlar,
5. (Değişik:
2.1.2003 - 4778/7 md.) Terör eyleminden mahkum olanlar,
6. (Mülga:
12.8.1999 - 4445/4 md.)
Siyasi
partilere üye olamazlar veya üye kaydedilemezler.
(Ek: 12.8.1999 – 4445/4 md.) Yükseköğretim elemanları,
yasaklamanın dışındadır. Bunlar hakkında Yükseköğretim Kanunu uygulanır.
Üyeliğe Kabul Şartları:
MADDE 12- Siyasi parti üyesi olmaya
Kanuna göre engel hali bulunmayanların, üyeliğe kabul şartları parti
tüzüklerinde gösterilir. Tüzükte üyelik için başvuranlar arasında dil, ırk,
cinsiyet, din, mezhep, aile, zümre, sınıf ve meslek farkı gözeten hükümler
bulunamaz.
Siyasi
partiler üye olma istemlerini sebep göstermeksizin de reddedebilirler. Ancak,
üyeliğe kaydını isteyenin, istemini reddeden teşkilatın bir üst kademesine,
parti tüzüğünde gösterilen şekilde itiraz hakkı vardır. İtiraz üzerine verilen
karar kesindir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Merkez
Teşkilatı
Partilerin Genel Merkez Teşkilatı:
MADDE 13- (Değişik: 21.5.1987 -
3370/3 md.)
Siyasi partilerin merkez organları büyük kongre, genel başkan ile diğer karar,
yönetim, icra ve disiplin organlarından ibarettir. Bu organlarının isimleri ve
üye sayıları tüzüklerinde gösterilir.
Parti
tüzüğünde, partinin gayesine uygun olarak, danışma ve araştırma amaçlı ihtiyari
kurullar da teşkil olunabilir.
İhtiyari
kurulların görev ve yetkileri ile üyelerinin sayısı ve seçilme usulleri
tüzüklerinde gösterilir.
Büyük Kongre:
MADDE 14- Siyasi partinin en yüksek
organı büyük kongredir.
Büyük
kongre, seçilmiş üyeler ile tabii üyelerden oluşur.
Seçilmiş
üyeler, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının iki katından fazla
olmamak kaydıyla, parti tüzüğünde gösterilen şekilde ve sayıda il kongrelerince
seçilen delegelerdir. Tabii üyeler; parti genel başkanı, merkez karar ve
yönetim kurulu ile merkez disiplin kurulu üyeleri ve partinin üyesi olan
Bakanlar ve Milletvekilleridir.
Taşıdıkları
sıfat dolayısıyla büyük kongre üyesi olan kimseler, ayrıca il kongrelerince
delege olarak seçilemezler.
Parti
genel başkanını, partinin merkez karar ve yönetim kurulu ile merkez disiplin
kurulu üyelerini gizli oyla seçmek; partinin tüzük ve programında değişiklik
yapmak; partinin gelir gider kesin hesabını kabul ve merkez karar ve yönetim
kurulunu ibra etmek veya kesin hesabı reddetmek; kanunlar, parti tüzük ve parti
programı çerçevesinde toplumu ve Devleti ilgilendiren konularla kamu
faaliyetleri ve parti politikası hakkında genel nitelikte olmak şartıyla
temenni kararları veya bağlayıcı kararlar almak; kanunun veya parti tüzüğünün
gösterdiği sair hususları karara bağlamak; partinin kapanmasına veya başka bir
partiyle birleşmesine ve böylece hukuki varlığı sona erecek partinin mallarının
tasfiye veya intikal şekline dair kararlar vermek, büyük kongrenin
yetkilerindendir.
(Değişik: 28.3.1986 - 3270/3 md.) Büyük
kongre parti tüzüğünün göstereceği süreler içerisinde toplanır. Bu süre iki
yıldan az üç yıldan fazla olamaz. Olağanüstü toplantılar, genel başkanının veya
merkez karar ve yönetim kurulunun lüzum göstermesi veya büyük kongre üyelerinin
en az beşte birinin yazılı istemi üzerine yapılır.
(Değişik: 21.5.1987 - 3370/4 md.) Parti
kurucuları seçilmiş delegelerin % 15'inden fazla olmamak kaydıyla, parti
üyelikleri devam ettiği müddetçe, ilk büyük kongre dahil büyük kongrenin tabii
üyesidirler. Parti kurucuları seçilmiş delegenin % 15'inden fazla ise tabii delegelerin
kurucular arasından nasıl seçileceği siyasi partilerin tüzüklerinde gösterilir.
Parti kurucuları ilk büyük kongreyi, partinin tüzel kişilik kazanmasından
başlayarak iki yıl içinde toplamak zorundadırlar.
Büyük
kongre ilk toplantısını yapıncaya kadar, bu kongrenin yetkilerini kurucular
kurulu kullanır. Partinin genel başkanı ile yaş kaydı aranmaksızın kuruculuk
şartlarını haiz merkez karar ve yönetim kurulu ile merkez disiplin kurulu
üyeleri ve milletvekilleri, bu kurulun tabii üyeleridir.
Büyük
kongrenin toplantı yeter sayısı, büyük kongre üye tamsayısının salt çoğunludur.
İlk çağrı üzerine yapılan toplantıda toplantı yeter sayısı bulunamıyorsa,
ikinci çağrı üzerine yapılacak toplantıda toplantı yeter sayısı aranmaz. Büyük
kongrenin karar yeter sayısı, Kanunda veya parti tüzüğünde daha büyük bir
sayısı gösterilmediği hallerde, hazır bulunan üyelerin salt çoğunludur. Parti
tüzük ve programında değişiklik yapılmasına ilişkin olan veya parti
politikasını ilgilendiren konularda karar alınmasına dair teklifleri karara
bağlamak için, bunların genel başkan, merkez karar ve yönetim kurulu veya büyük
kongre üyelerinin en az yirmide biri tarafından ileri sürülmüş olması gerekir.
Kanunlar, parti tüzük ve parti programı çerçevesinde toplumu ve Devleti ilgilendiren
konularla kamu faaliyetleri konularında karar alınmasına dair teklifleri karara
bağlamak için bu tekliflerin büyük kongrede hazır bulunan üyelerin üçte biri
tarafından yapılmış olması şarttır. Bu teklifler, büyük kongrece seçilecek bir
komisyonda görüşüldükten sonra, komisyon raporuyla birlikte incelenir ve karara
bağlanır.
Genel Başkan:
MADDE 15- Parti genel başkanı, büyük
kongrece gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğu ile seçilir. İlk iki
oylamada sonuç alınamazsa, üçüncü oylamada en çok oy alan seçilmiş sayılır.
(Değişik: 28.3.1986 - 3270/4 md.) Genel
başkan en çok üç yıl için seçilir. (Mülga
son cümle: 17.5.1990 - 3648/1 md.)
Partiyi
temsil yetkisi genel başkana aittir. Kanunlardaki özel hükümler saklı kalmak
kaydı ile parti adına dava açma ve davada husumet yetkisi, genel başkana veya
ona izafeten bu yetkileri kullanmak üzere parti tüzüğünün göstereceği parti
mercilerine aittir.
Parti
genel başkanı, merkez karar ve yönetim kurulunun tabii başkanıdır.
Parti
tüzüğü, genel başkana görevinin yerine getirilmesinde ve yetkilerinin
kullanılmasında yardımcılık etmek üzere genel başkan yardımcısı ve genel
sekreter adlarıyla gerekli gördüğü sayıda yardımcılar öngörebilir. Bunların ne
suretle seçileceği, görev ve yetkileri parti tüzüğünde gösterilir.
Genel
Başkanlığın herhangi bir sebeple boşalması halinde, büyük kongre toplanıncaya
kadar, merkez karar ve yönetim kurulu partiyi temsil yetkisini kendi içinden
seçeceği bir üyeye tevdi eder ve en geç kırkbeş gün içerisinde büyük kongreyi
toplantıya çağırır.
Merkez Karar, Yönetim ve İcra Organları:
MADDE 16- (Değişik 21.5.1987 - 3370/5 md.) Siyasi partilerin merkez
karar, yönetim ve icra organları parti tüzüğünde belirtilen isim, şekil ve
sayıda kurulur. Büyük kongrece seçilecek merkez organlarının her birinin üye
sayısı 15'den az olamaz.
Bu organlar iki büyük
kongre arasında, parti tüzük ve programına ve büyük kongre kararlarına uymak
şartıyla, partiyi ilgilendiren hususlarda karar almak ve alınan kararları
uygulamak yetkisine sahiptirler.
Merkez karar organı,
zorunlu sebepler dolayısıyla büyük kongrenin toplanamadığı hallerde, partinin
hukuki varlığına son verilmesi ve tüzük ve programının değiştirilmesi dışındaki
bütün kararları alabilir.
Parti işlerini düzenleyen
parti iç yönetmelikleri merkez karar organı tarafından yapılır.
Merkez karar ve yönetim
organlarının üyeleri büyük kongrece seçilir. Diğer merkez organlarının seçim
usul ve esasları parti tüzüğünde belirtilir. Parti genel başkanı merkez karar,
yönetim ve icra organlarının her birinin de başkanlığını yapar. Büyük kongrece
seçilen merkez organlarının her birinin üyeleri büyük kongrenin ve büyük kongre
yetkilerini kullanan kurucular kurulunun tabii üyeleridir.
Organların toplanma ve
çalışma usulleri, görev ve yetkileri, birbirleriyle münasebetleri parti
tüzüğünde gösterilir.
Merkez Disiplin Kurulu:
MADDE 17- Siyasi partinin merkez
disiplin kurulu, bu Kanunda ve parti tüzüğünde gösterilen şekilde kurulur. Bu
kurulun üye sayısı yediden az olamaz.
MADDE 18- Bu madde (3370 sayılı
Kanunun 9 uncu maddesi ile) yürürlükten kaldırılmıştır.
İl ve İlçe
Teşkilatı
İl teşkilatı:
MADDE 19- Siyasi partilerin il
teşkilatı; il kongresi, il başkanı, il yönetim kurulu ve il disiplin kurulundan
oluşur.
İl
kongresi, sayısı altıyüzden fazla olmamak üzere, parti tüzüğüne göre ilçe
kongrelerince seçilen delegelerden oluşur. O ilin partili milletvekilleri ile
yönetim ve disiplin kurulları başkan ve üyeleri, il kongresinin tabii
üyeleridir. Geçici yönetim kurulu başkan ve üyeleri de kongreye katılma hakkına
sahiptirler. Ancak geçici il yönetim kurulu başkanı ve üyelerinden delege
sıfatı olmayanların kongrede oy kullanma hakları yoktur.
(Değişik: 23.5.1987 – 3377/11 md.) İl kongresi, büyük
kongrenin yapılmasına engel olmayacak şekilde parti tüzüğünde gösterilen
süreler içinde toplanır.
(Değişik: 21.5.1987 – 3370/6 md.) İl yönetim kurulu, parti
tüzüğünün göstereceği sayıda üyeden oluşur. Bu sayı 7’den az olamaz.
İl
başkanı ile il yönetim kurulu il kongresince seçilir. İl başkanı ile yönetim
kurulunun, seçim şekli ve merkez karar ve yönetim kurulunca hangi hallerde ve
nasıl işten el çektirileceği ve geçici yönetim kurulunun nasıl oluşturulacağı
parti tüzüğünde gösterilir. El çektirme kararı, 101 inci maddenin (d-1)
bendinde gösterilen haller dışında yetkili kurulların üye tamsayısının üçte iki
çoğunluğu ve gizli oyla alınır. İşten el çektirme kararının il yönetim kuruluna
bildirilmesinden itibaren kırkbeş gün içinde il kongresi toplanarak yeni il
yönetim kurulunu seçer. Bu süre içerisinde il kongresi için yeni delegeler
seçilmiş değilse, kongre eski delegelerle toplanır.
(Değişik: 28.3.1986 – 3270/5 md.) İl Başkanı en çok üç yıl
için seçilir. (Mülga son cümle:
17.5.1996 – 3648/1 md.)
İl teşkilatında bir il disiplin kurulu bulunur. İl
disiplin kurulunun üye sayısı ve bu üyelerde aranacak nitelikler parti
tüzüğünde belirtilir.
Bu
maddede yazılı kurulların; görev ve yetkileriyle yedek üyelerinin sayısı, nasıl
seçileceği ve ne suretle göreve çağırılacağı parti tüzüğünde açıklanır.
İlçe teşkilatı:
MADDE 20- (Değişik: 31.3.1988 –
3420/3 md.)
Siyasi partilerin ilçe teşkilatı ilçe kongresi, ilçe başkanı, ilçe yönetim
kurulu ve belde teşkilatından meydana gelir. Parti tüzüğünde ilçe disiplin
kurulu teşkili de öngörülebilir. Bir ilçede teşkilatlanma, ilçe sınırları
içerisindeki beldelerin en az yarısında teşkilat kurmayı gerektirir. Belde
sayısı üç veya daha az ise beldenin sadece birinde teşkilat kurulmuş olması
yeterlidir.
(Değişik: 31.3.1988 – 3420/3 md.) İlçe kongresi, ilçe ve çevresindeki
köy ve mahallelerde partinin son genel seçimde aldığı oy sayısına göre, seçime
katılmamış partilerde ise üye sayısına göre, bu Kanunun 10 uncu maddesinde
gösterilen siyasi partiler sicilinde kayıtlı ilgili parti üyelerinin
seçtikleri, sayısı 400’ü aşmayan delegelerden oluşur. İlçe yönetim kurulu ve
varsa ilçe disiplin kurulu başkan ve üyeleri ilçe kongresinin tabii üyeleridir.
Geçici ilçe yönetim kurulu başkan ve üyeleride kongreye katılma hakkına
sahiptir. Ancak, Geçici İlçe Yönetim Kurulu Başkan ve üyelerinden delege sıfatı
olmayanların kongrede oy kullanma hakkı yoktur.
(Değişik: 28.3.1986 – 3270/6 md.) Delege seçimleri; köy ve
mahallelerde partinin bu yerlerde son genel seçimde aldığı oy miktarı, seçime
katılmamış partilerde ise üye sayısı esas
alınmak suretiyle bu yerlere verilecek kontenjanlara göre yapılır. Köy ve
mahallelerdeki üye sayısı delege kontenjanı verilmesini gerektiren nispetin
altında ise bu durumdaki köy ve mahallelerin diğer köy ve mahallelerle
birleştirilerek delege seçilmesi mümkündür.
Yapılan
delege seçimleri bir tutanakla tespit edilerek, tutanak parti ilçe başkanlığına
gönderilir.
Parti
tüzüğünde, münhasıran delege seçimi işlemlerini yürütmek üzere köy veya
mahallelerdeki üyelerden birinin görevlendirilmesi öngörülebilir.
Delege
seçimiyle ilgili diğer hususlar parti tüzüğünde gösterilir.
(Değişik: 23.5.1987 – 3377/12 md.) İlçe kongresi, il
kongresinin yapılmasına engel olmayacak şekilde parti tüzüğünde gösterilen
süreler içinde toplanır.
(Değişik: 21.5.1987 – 3370/7 md.) İlçe yönetim kurulu, parti
tüzüğünün göstereceği sayıda üyeden oluşur. Bu sayı 5’den az olamaz.
İlçe
başkanı ile ilçe yönetim kurulu ilçe kongresince seçilir. İlçe başkanı ile ilçe
yönetim kurulunun; seçim şekli ve il yönetim kurulunca veya merkez karar ve
yönetim kurulunca hangi hallerde ve nasıl işten el çektirileceği ve geçici
yönetim kurulunun nasıl oluşturulacağı parti tüzüğünde gösterilir. El çektirme
kararı 101 inci maddenin (d-1) bendinde gösterilen haller dışında yetkili
kurulların üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oyla alınır. İşten el
çektirme kararının ilçe yönetim kuruluna bildirilmesinden itibaren otuz gün
içinde ilçe kongresi toplanarak yeni ilçe yönetim kurulunu seçer. Bu süre
içerisinde ilçe kongresi için yeni delegeler seçilmiş değilse, kongre eski
delegelerle toplanır.
(Değişik: 28.3.1986 – 3270/6 md.) İlçe başkanı en çok üç yıl
için seçilir. (Mülga: 17.5.1990 – 3648/1
md.)
Bu maddede yazılı kurulların görev ve yetkileri ile
yedek üyelerin sayısı ve ne suretle göreve çağrılacağı parti tüzüğünde
gösterilir.
Siyasi partilerin, illerin
merkez ilçelerinde teşkilat kurmaları hususunda ilçe teşkilatına ilişkin
hükümler uygulanır.
Seçimlerin yapılması:
MADDE 21- Siyasi partilerin genel
merkez, il ve ilçe organları seçimleri ile il kongresi ve büyük kongre
delegelerinin seçimleri, yargı gözetimi altında gizli oy ve açık tasnif esasına
göre aşağıdaki şekilde yapılır.
Seçim
yapılacak büyük kongreyle il ve ilçe kongrelerinin toplantılarından en az onbeş
gün önce, kongreye katılacak parti üyelerini belirleyen listeler, büyük
kongreyle il kongreleri için Yüksek Seçim kurulunun önceden belirleyeceği seçim
kurulu başkanına, ilçe kongreleri için o yer ilçe seçim kurulu başkanına,
ilçede birden fazla ilçe seçim kurulunun bulunması halinde birinci ilçe seçim
kurulu başkanına iki nüsha olarak verilir. Ayrıca toplantının gündemi, yeri,
günü, saati ile çoğunluk sağlanamadığı takdirde yapılacak ikinci toplantıya
ilişkin hususlar da bildirilir.
Seçim
kurulu başkanı, gerektiğinde ilgili kayıt ve belgeleri de getirtip incelemek
suretiyle varsa noksanları tamamlattırdıktan sonra seçime katılacakları
belirleyen liste ile yukarıdaki fıkrada belirtilen diğer hususları onaylar.
Onaylanan liste ile toplantıya ilişkin diğer hususlar kongrenin toplantı
tarihinden yedi gün önce siyasi partinin ilgili teşkilatının bulunduğu binada
asılmak suretiyle ilan edilir. İlan süresi üç gündür.
İlan
süresi içinde, listeye yapılacak itirazlar hakim tarafından incelenir ve en geç
iki gün içinde kesin olarak karara bağlanır. Bu suretle kesinleşen listeler ile
toplantıya ilişkin diğer hususlar, hakim tarafından onaylanarak siyasi partinin
ilgili teşkilatına gönderilir.
(Değişik: 28.3.1986 – 3270/7 md.) Kongrelerde yapılacak
seçimler ilgili seçim kurulunun gözetim ve denetiminde yapılır. Bu seçimlerin
usul ve şekilleri ile seçimlerde kullanılacak oy pusulası ve listelerin tanzim
tarzı siyasi partilerin tüzük ve kongre yönetmelikleri ile düzenlenir.
(Değişik: 28.3.1986 – 3270/7 md.) Seçim kurulu başkanı, bir başkan
ile iki üyeden oluşan yeteri kadar seçim sandık kurulu oluşturur. Sandık kurulu
başkanı ile bir üyesi memurlar, diğer üyesi de aday olmayan parti üyeleri
arasından seçilir. Ayrıca her sandık için aynı şekilde üçer yedek üye de
belirlenir. Seçim sandık kurulu başkanının yokluğunda, kurula memur üye başkanlık eder.
Seçim
sandık kurulu, kanunun ve parti tüzüğünün öngördüğü esaslara göre seçimlerin
yürütülmesi, yönetimi ve oyların tasnifi ile görevli olup, bu görevleri seçim
ve tasnif işleri bitinceye kadar aralıksız olarak devam eder.
(Değişik: 31.10.1990 – 3673/1 md.) Listede adı yazılı
bulunmayanlar oy kullanamazlar. Oylar oy verenin nüfus hüviyet cüzdanı veya
resimli üyelik kimlik kartı veya kimlik tespit amacıyla düzenlenmiş resmi belge
ile ispat edilmesinden ve listedeki isminin karşısındaki yerin imzalanmasından
sonra kullanılır. Oylar, oy verme sırasında sandık kurulu başkanınca verilen,
seçim kurulu başkanınca mühürlenmiş ve adayları gösterir listelerin tüzük ve
kongre yönetmeliklerinde gösterilen usule uygun bir şekilde işleme tabi
tutularak sandığa atılması suretiyle kullanılır. Oy kullanma ve oyların
muteberlik şekil ve şartları siyasi partilerin tüzük ve kongre yönetmelikleri
ile düzenlenir.
Seçim
süresinin sonunda seçim sonuçları tutanakla tespit edilip, seçim sandık kurulu
başkan ve üyeleri tarafından imzalanır. Tutanakların bir örneği seçim yerinde
asılmak suretiyle ilan edilir. Kullanılan oylar ve diğer belgeler, tutanağın
bir örneği ile birlikte üç ay süre ile saklanmak üzere seçim kurulu
başkanlığına verilir.
Seçimin
devamı sırasında yapılan işlemler ile tutanakların düzenlenmesinden itibaren
iki gün içinde seçim sonuçlarına yapılacak itirazlar hakim tarafından aynı gün
incelenir ve kesin olarak karara bağlanır.
Hakim,
seçim sonuçlarını etkileyecek ölçüde bir usulsüzlük veya kanuna aykırı uygulama
nedeniyle seçimlerin iptaline karar verdiği takdirde bir aydan az ve iki aydan
fazla bir süre içinde olmamak üzere seçimlerin yenileneceği tarihi tespit
ederek ilgili siyasi partiye bildirir. Belirlenen günde yalnız seçim yapılır ve
seçim işlemleri bu madde ile Kanunun öngördüğü diğer hükümlere uygun olarak
yürütülür.
İlçe
seçim kurulu başkanı ve seçim sandık kurulu başkanı ile üyelerine, “Seçimlerin
Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun”da belirtilen esaslara göre Genel Bütçeden ücret
ödenir.
Seçimler
sırasında sandık kurulu başkan ve üyelerine karşı işlenen suçlar, Devlet
memurlarına karşı işlenmiş gibi cezalandırılır.
Türkiye Büyük
Millet Meclisi
Siyasi Parti
Grupları
Grup kurma:
MADDE 22- En az yirmi milletvekiline
sahip siyasi partiler, Türkiye Büyük Millet Meclisinde grup kurabilirler.
Bir
siyasi partinin grup kurduğu, o partinin genel başkanlığı tarafından Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığına yazıyla bildirilir.
Grup iç yönetmeliği:
MADDE 23- Grup iç yönetmeliği,
grubun kurulduğunun bildirildiği tarihten itibaren onbeş gün içinde, grubu
oluşturan milletvekilleri tarafından hazırlanır. Bu iç yönetmenliğin,
milletvekillerinin salt çoğunluğu tarafından kabul edilmesi zorunludur. Bu
şekilde hazırlanan iç yönetmelik, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına
gönderilir.
Grup
iç yönetmeliğine, parti tüzük ve programına aykırı hükümler konulamaz.
Grup genel kurulu:
MADDE 24- Bir siyasi partinin grup
genel kurulu, o partinin milletvekillerinden oluşur.
Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanı ve Başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasi
partinin ve parti grubunun Meclis içinde veya dışındaki faaliyetlerine
katılamazlar. Ancak, yeniden milletvekili adayı olmaya ilişkin faaliyetleri bu
hükmün dışındadır.
Grup yönetim ve disiplin kurulları:
MADDE 25- Her siyasi parti grubunda;
kuruluşu, görev ve yetkileri grup iç yönetmeliğinde belirtilen birer yönetim ve
disiplin kurulu bulunur.
Grup
disiplin kurulunun, hangi hallerde merkez disiplin kurulu ile bir arada
çalışacağı, parti tüzüğünde gösterilir.
Grup başkanı:
MADDE 26- Partinin genel başkanı
milletvekili ise parti grubunun da başkanıdır; değilse grup başkanı grup
üyeleri arasından iç yönetmelikte gösterilen yöntemle seçilir.
Grupta gizli oylama:
MADDE 27- Grup genel kurulunda,
seçimlere ait oylamalar ile milletvekillerini bağlayıcı nitelikteki konulara
ilişkin kararların oylamaları, gizli oyla yapılır.
Grup ve hükümet ilişkileri:
MADDE 28- Bakanlar Kurulu’na veya
bir bakana Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde veya grupta güven veya güvensizlik
oyu verilmesi konusunda karar alma yetkisi, grup genel kuruluna aittir. Bu
yetki, başka bir organa veya mercie bırakılamaz.
Bakanlar
Kurulu’na katılacak üyeler, parti gruplarında ve diğer parti organlarında
tespit edilemez.
Teşkilatla
İlgili Diğer Hükümler
Kongrelerle ilgili genel hükümler:
MADDE 29- 22 Kasım 1972 tarihli ve 1630 sayılı Dernekler Kanunu’nun
bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri, siyasi partilerin her kademedeki kongreleri
için de uygulanır.
Şu kadar ki, parti
tüzükleri ve yönetmelikleri, parti kongreleri için gerekli ilanın gazete ile
yapılması şartını kaldırabileceği gibi toplantı yeter sayısını ve yeter sayısının
sağlanamadığı hallerde birinci ve ikinci toplantı arasındaki süreyi de
azaltabilir. Bu kanundaki özel hükümler saklıdır.
İbra için oya katılamayacak olanlar:
MADDE 30- Değişik kademelerdeki
kongrelerde tabii üye olarak bulunan merkez karar ve yönetim kurulu ile yönetim
kurulları üyeleri, mensup oldukları kurulun ibrası için yapılan oylamalara
katılamazlar.
Teşkilatın merkezleri:
MADDE 31- (Değişik: 21.5.1987 –
3370, 12.8.1999 – 4445/5 md.) Siyasi partilerin merkez teşkilatı Ankara il merkezinde; il
ve ilçe teşkilatları, ilgili il ve ilçe merkezlerinde; belde teşkilatları, il
ve ilçe merkezleri hariç olmak üzere, belediye teşkilatı olan yerlerde; yan
kuruluşları ve yurtdışı temsilcilikleri ise tüzüklerinde belirtilen yerlerde
bulunur.
Bağdaşmayan görevler:
MADDE 32- Siyasi partilerin merkez
karar ve yönetim kurullarına üye olanlar, o partinin Türkiye Büyük Millet
Meclisi parti grubu yönetim kurulunda görev alamazlar.
Siyasi
partilerin disiplin kurullarında görev alanlar; kongreler, Türkiye Büyük Millet
Meclisi’ndeki parti grubu üyelikleri hariç, partinin diğer organ, kurul ve
görevlerinde bulunamaz, partiye bir hizmet bağıyla bağlı olamaz ve partiden
herhangi bir suretle gelir sağlayamazlar.
Bir
disiplin kurulunda görev alan kimse, diğer bir disiplin kurulunda görev alamaz.
Eşler
ile bir ve ikinci derecedeki kan ve sıhri hısımlar, aynı disiplin kurulunda
görev alamazlar. Bunlarla ilgili kararlara katılamazlar.
Siyasi
partilerin il ve ilçe yönetim kurullarından birinde üye olan kimse, diğer bir
il veya ilçe yönetim kurulunda üye olamaz. İl ve ilçe başkanları hakkında da
aynı hüküm uygulanır.
Organlarda görev alanların ilgili
makamlara bildirilmesi:
MADDE 33- Parti kongreleri hariç
olmak üzere her kademedeki parti organlarıyla parti tüzüğünde belirtilen bir
göreve getirilenlerin adları, soyadları, doğum yer ve tarihleri, meslek veya
sanatları, ikametgahları ve nüfus cüzdanı örnekleri; o mahallin en büyük mülki
amirliğine seçim veya atanmadan başlayarak onbeş gün içinde yazı ile bildirilir.
Valiliklerce birleştirilen bu bilgi ve belgeler İçişleri Bakanlığı’na ve
Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir.
Merkez
organlarında görevlendirilenlerle ilgili bilgi ve belgeler de aynı süre içinde
doğrudan İçişleri Bakanlığı’na ve Cumhuriyet Başsavcılığına verilir.
Kamu yararına dernek sayılmama:
MADDE 34- 22 Kasım 1972 tarihli ve
1630 sayılı Dernekler Kanununun kamu yararına çalışan dernek sayılma hükümleri
siyasi partiler hakkında uygulanmaz.
Ana muhalefet partisi ve genel
başkanı:
MADDE 35- Bakanlar Kurulu’na
katılmayan ve grubu bulunan siyasi partiler arasında en fazla milletvekiline
sahip olan partiye ana muhalefet partisi, genel başkanına da ana muhalefet
partisi genel başkanı denir. Bu siyasi partilerin milletvekili sayılarının eşit
olması halinde, son milletvekili seçimlerinde aldıkları muteber oy sayısına
bakılır.
Siyasi
Partilerin Seçimlere Katılması ve
Adayların
tespiti
Siyasi partilerin seçimlere
katılması:
MADDE 36- (Değişik: 28.3.1986 –
3270, İptal Anayasa Mahkemesi’nin 22.5.1987 tarih ve E:1986/17 K:1987/11;
Yeniden Düzenleme: 31.3.1988 – 3420/4 md.) Siyasi partilerin seçimlere katılabilmesi için
illerin en az yarısında, oy verme gününden en az altı ay evvel teşkilat kurmuş
ve büyük kongreleri yapmış olması veya Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde grubu
bulunması şarttır.
Bir
ilde teşkilatlanma, merkez ilçesi dahil o ilin ilçelerinin en az üçte birinde,
teşkilat kurmayı gerektirir.
Parti adaylarının tespiti:
MADDE 37- (Değişik: 28.3.1986 –
3270/9 md.)
Siyasi partiler, milletvekilliği genel veya ara seçimlerinde, adaylık için
müracaat eden ve adaylığı uygun bulunanlar arasından, adayların tespitini;
serbest, eşit, gizli oy, açık tasnif esasları çerçevesinde, tüzüklerinde
belirleyecekleri usul ve esaslardan herhangi biri veya birkaçı ile
yapabilirler.
(Ek: 31.7.1998 – 4381/7 md.) Siyasi partiler, ön seçim
ya da aday yoklaması yaptıkları seçim çevrelerinde, toplam olarak Türkiye Büyük
Millet Meclisi üye tamsayısının % 5’ini aşmamak üzere, ilini, seçim çevresini,
aday listesindeki sırasını, ön seçim veya aday yoklaması tarihinden en az on
gün önce Yüksek Seçim Kuruluna bildirmek koşuluyla merkez adayı
gösterebilirler. Ön seçim ya da aday yoklaması yapılmayan yerlerde, siyasi
partilerin merkez yoklaması veya diğer usullerden biri veya bir kaçı ile aday
belirleme yetkileri saklıdır.
Partilerin
tüzüklerinde gösterilen merkez yoklaması dışındaki parti aday seçimleri seçim
kurullarının yönetim ve denetimi altında yapılır.(1)
Partilerin
tüzüklerinde herhangi bir seçim çevresinde bütün üyelerin iştiraki ile
yapacakları ön seçimde bu Kanunun önseçimlerle ilgili hükümleri uygulanır.
___________________
(1) Üçüncü fıkrada yer alan “Bu kanunun
38 inci maddesinde yazılı kontenjan adaylığı ile” ibaresi 27.10.1995 tarih ve
4125 sayılı Kanunun 21 inci maddesiyle kaldırılmıştır
Aday
tespitinin yapılacağı gün, Yüksek Seçim Kurulu tarafından genel seçimlerden en
az yetmişbeş gün önceki bir tarih olarak belirlenip ilan edilir. Seçime
katılacak bütün siyasi partilerin tüzüklerindeki usullere göre il ve ilçelerde
yapacakları aday tespitleri bütün yurtta aynı günde yapılır.
Genel
seçimler için kabul edilen seçim çevresi, aday tespiti için de esas alınır.
MADDE 38- (Mülga: 27.10.1995 –
4125/21 md.)
Adayların tespitinde uygulanacak hükümler:
MADDE 39- 26 Nisan 1961 tarihli ve
298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun’un bu
Kanuna aykırı olmayan hükümleri, önseçimlerde ve kullanılacak parti seçmen
kütükleri hakkında da uygulanır.
Siyasi partilerde aday adaylığı ve
merkez adaylığı:
MADDE 40- (Değişik birinci fıkra:
28.3.1986 – 3270/11 md.) Siyasi partiler, Anayasa ve kanunlarda belirtilen şartlara
aykırı olmamak kaydıyla adaylarda daha başka ne gibi şartlar bulunması
gerektiğini tüzüklerinde gösterebilirler.
Bir
kimse, aynı zamanda, önseçimlerde ve merkez adaylığında değişik siyasi
partilerden veya aynı partiden, aynı seçim için birden fazla seçim çevresinden
önseçime katılamaz.
Bir
kimse, bir partiden önseçim veya merkez adaylığı yoklamasına katıldıktan sonra
başka bir partiden merkez adayı gösterilemez ve partisinden istifa etmedikçe
bağımsız aday olamaz.
(Değişik: 25.12.1993 – 3945/1 md.) Mahalli teşkilatın yönetim
kurulu başkan ve üyelerinden görev yaptıkları yerden aday adayı olmak isteyenlerin
görevlerinden istifa etmelerine ilişkin usul ve esaslar siyasi partilerin
tüzüklerinde belirlenir.
Bu
hükümlere aykırı hareket edenlerin adaylığı Yüksek Seçim Kurulu tarafından
iptal edilir.
Siyasi
partilerin genel başkanlığı partilerinin, aday adayları listelerini ve seçim
çevrelerini önseçimin yapılacağı tarihten en az yirmi gün önce saat onyedi’ye
kadar Yüksek Seçim Kurulu’na ve ilgili il ve ilçe seçim kurullarına bildirir.
Kurullarca ilgiliye bir alındı belgesi verilir.
Bu
bildirimden sonra adaylıktan çekilmek önseçime kadar dikkate alınmaz. Ancak, bu
gibiler aday seçilmişlerse çekilmeleri hüküm ifade eder. Ölüm halinde de aynı
hüküm uygulanır.
Kurulların oluşumu:
MADDE 41- Önseçimde;
a) İlçe seçim kurulu; ilçe
seçim kurulu başkanı ile dört üyeden oluşur.
(Değişik: 28.3.1986 – 3270/12 md.) Üyelerden ikisi o ilçede
görev yapan Devlet memurları arasından seçilir. Bunlar kurulun devamlı
üyesidirler. İki üye ise aday adayı olmayan parti üyeleri arasından belirlenir.
Bunlar, üyesi bulundukları parti adına o parti adayları için yapılacak önseçim
işlemleriyle ilgili olarak kurula katılırlar.
Aynı
usulle ikişer yedek üye de seçilir.
Birden
fazla ilçe seçim kurulu bulunan ilçelerde, bu Kanunla ilçe seçim kurulu
başkanına veya ilçe seçim kuruluna verilmiş bulunan görevler, birinci ilçe
seçim kurulu başkanı veya kurulu tarafından yerine getirilir.
b) Sandık kurulu; bir başkan ile dört asıl ve dört
yedek üyeden oluşur. Sandık başkanı ile iki asıl, iki yedek üye Devlet
memurları arasından, iki asıl iki yedek üye de partiler tarafından yukarıdaki
fıkra esaslarına göre belirlenir.
Kurullardaki
üyelerin gelmemesi halinde yedekleri alınır; noksanlık yedeklerle
giderilemiyorsa durum bir tutanakla tespit edilir ve kurul başkanı tarafından
yukarıda nitelikleri açıklanan kimselerden seçilmek suretiyle tamamlanır.
Önseçimlere hangi siyasi partilerin hangi seçim çevrelerinden katılacakları, partilerin aday adayları listelerinin Yüksek Seçim Kurulu’na bildirildiği tarihten itibaren üç gün içinde ilan edilir. İlçe seçim kurulunca siyasi partilerin her biri için parti seçmen listesinde kayıtlı her bin seçmene bir sandık ve kapalı hücre bulundurulur ve sandıkların